Diplomasi
Diplomasi, devletler arası sorunların müzakere yöntemi ile barışçıl olarak çözümlendirilmesini veya devletler arası karşılıklı çıkarları sağlayan antlaşmaların yapılmasını ifade eden siyasal bir terimdir. İnsanlığın varoluşundan bugüne diplomasi biliminin çıkış noktası İngiliz siyasetçi Harold Nicolson’a göre farklı insan grupları arasında avlanma sahalarının sınırlarının belirlenmesi hususunda yapılan anlaşmalardır. Fakat buna rağmen elimizdeki en eski diplomatik belge Hititlerin Mısırlılar ile yaptığı savaşın ardından iki taraf arasında imzalanan Kadeş Antlaşması’dır.
MÖ 1286’da imzalanan bu antlaşmadan günümüze kadar amaç aynı olsa da elbette diplomasi kavramının değiştiğini gözlemleyebiliriz. Örneğin antik ve ilk çağlarda diplomasinin tek yanlı ve süreklilik göstermeyen, elçi olarak isimlendirdiğimiz diplomatlar aracılığı ile gerçekleştiğini görürüz. Bu çağlarda elçiler yabancı topraklarda kalıcı olarak bulunmaz, yalnızca bağlı olduğu hükümdarın emirleri ile belirli bir süre yabancı topraklarda ikamet eder ve yeniden ülkesine dönerdi. Yaklaşık 15-16. yüzyıla kadar süregelen bu diplomasi türüne ad hoc ismi verilir. Ad hoc, Latince’de “amaca özel, niyete mahsus” anlamına gelir ve bir soruna yönelik geçici çözümleri anlatmak için kullanılır. Esasen devletlerin Orta Çağ’ın sonuna kadar izlediği diplomatik politika da bunun üzerine kuruluydu. İrili ufaklı çoğu devletin diplomatik stratejileri uzun vadeli değil gündemdeki sorunu çözmek üzerine kuruluydu.
Bilinen tarihte diplomasi kavramını etkili şekilde kullanan ilk devlet Doğu Roma İmparatorluğu, yani Bizans’tı. Bizans’ın diplomasiyi yoğun bir şekilde kullanmasının bazı sebepleri vardı. Bunlardan ilki, Bizans’ın Roma İmparatorluğu’nun varisi olması ve Roma’nın gücüne yeniden kavuşmak istemesiydi. Dönemin Papa ile beraber en prestijli makamı Roma İmparatoru olduğu için bu prestij Bizans’a belirli ölçüde diplomatik itibar kazandırıyordu. Bizans’ın Ortodoks mezhebini benimsemesinden ötürü çoğunluğu Katolik olan Avrupa karşısında diplomatik olarak yalnızlaşması da Bizans’ın diplomasiye önem vermesinin bir diğer sebebidir. İkinci sebep ise, Roma İmparatorluğu’nun büyük askeri gücünün artık bulunmamasıydı. Bizans’ın askeri kuvvetleri İmparatorluk topraklarına tamamen hükmedecek güçte olmadığı için Bizans bu kuvvet boşluğunu diplomasi ile doldurmak istemiştir. Ayrıca Bizans o zamana kadar kullanılan hatip-diplomat anlayışı yerine gözlemci-diplomat anlayışını getirmiştir. Günümüzdeki Dışişleri Bakanlığına benzetebileceğimiz bir sistem olan, dış ilişkileri düzenlemekle yükümlü hükümete bağlı özel bir şubeyi kuran ilk devlet de Bizans’tır.
Diplomasiye verilen önemin ilk temellerinin Bizans’ta atılmasının ardından Bizans’ın diplomasi alanında yaptığı reformlar Venedik’e sıçramıştır. Oligarşik cumhuriyet bir yapıya sahip olan Venedik, Osmanlı’nın Akdeniz’deki en büyük rakiplerinden biriydi. Geçimini Akdeniz ticaretindeki büyük hacmi ile sağlayan Venedik için de diplomasi oldukça önemli olmuştur. Venedik, diplomasiyi etkin şekilde kullanarak ticari nüfuzunu Akdeniz bölgesinde arttırmayı hedeflemiştir. Bu doğrultuda Venedik bölge devletleriyle sıkça ticari antlaşmalar yapmıştır. 1479 Osmanlı-Venedik Antlaşması buna örnektir. 16 yıl süren savaşın ardından imzalanan bu antlaşmada Venedikliler Osmanlı’ya her yıl 10 bin altın ödeme karşılığında Osmanlı topraklarında kapitülasyonlar elde ettiler. Ayrıca bu antlaşma sonucunda Venedik İstanbul’da elçilik bulundurma hakkını da elde etti.
Etkin diplomasinin Venedik’in ardından bir diğer durağı Rönesans etkisindeki İtalya şehir-devletleri oldu. Rönesans İtalya’sında belirli bir siyasi birlik olmamakla birlikte bölgede Papalık, Floransa, Venedik, Ceneviz ve Napoli gibi devletler bulunmaktaydı. Bu devletler genellikle ticaretle ve Rönesans’ın etkisiyle bilim, sanat gibi alanlarla ilgiliydiler. Bu nedenle Venedik’teki gibi burada da diplomasinin önemi hızlı kavrandı. Rönesans İtalya’sında yetişen Makyavelli gibi tarihe adını yazdırmış siyasetçiler ve diplomatlar, diplomasi biliminin ilerlemesine oldukça büyük katkılar verdiler. Makyavelli’nin en meşhur eserlerinden “Prens” kitabı Makyavelli’nin ve dönemin diplomasi anlayışını en iyi anlatan eserlerdendir.
Orta Çağ’da diplomasi kavramını anlatırken Osmanlı’ya da değinmemek olmaz. Özellikle 15-16. yüzyıllarda dönemin süper gücü olan Osmanlı’da diplomasinin yürütülmesi hükümdara ve sadrazama bağlıydı. Diplomatik stratejiyi oluşturan ve son sözü söyleyen hükümdarın haricinde Pargalı İbrahim Paşa ve Sokullu Mehmed Paşa gibi diplomatik kabiliyeti oldukça yüksek sadrazamlar da stratejide söz sahibi olmuştur. Osmanlı diplomasisini dönemin diğer devletlerden ayıran nokta askeri güçtür. Osmanlı tarihini incelersek, Osmanlı kazandığı diplomatik başarılarının büyük kısmını sahada kazandığı zaferler ile elde etmiştir. Örneğin, ünlü Mohaç Muharebesi’nin ardından imzalanan 1533 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı sahada kazandığı ezici zaferi diplomatik alanda da gerçekleştirmiştir. Öyle ki bu antlaşma ile Avusturya arşidükü ile Osmanlı sadrazamı denk sayılacaktı. Tarihte bunun gibi ezici diplomatik üstünlükler oldukça nadirdir. Fakat değinmemiz gereken nokta şu ki; Osmanlı sağladığı bu diplomatik üstünlüğü diplomasi ile değil, askeri gücünün sağladığı avantajlarla sağlamıştır. Osmanlı’nın Batı’ya son saldırısı olan II. Viyana Kuşatması’nın ardından alınan mağlubiyet ile 1699’da imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı’nın diplomasi alanındaki yetersizliğini de bizlere gösteriyor. Osmanlı 1699’dan yıkılışına dek olan süreçte diplomatik anlamda önemli zaferler elde edemedi. Örnek vermek gerekirse 1897 Osmanlı-Yunan savaşından sahada galibiyetle ayrılan Osmanlı, bu başarısını diplomasi ile tescilleyemedi. Keza aynı durum 1911-12 Trablusgarp Savaşları için de geçerlidir. Kısaca izah etmek gerekirse Osmanlı diplomasisi genellikle sahada aldığı başarılara bağlıydı.
Orta Çağ diplomasisinin sonu ile modern diplomasinin başlangıcı arasındaki köprü hiç şüphesiz Otuz Yıl Savaşları’nın sonu ile imzalanan Vestfalya Antlaşması’dır. Otuz Yıl Savaşları, Avrupa’daki Protestan-Katolik mücadelesi ile başlayıp zamanla Avrupalı süper güçlerin de katılımıyla bütün Avrupa’yı etkisi altına alan otuz yıllık savaş periyodudur. Savaş sırasında devletlerin diplomatik tutumu diplomasi tarihi için oldukça önemlidir çünkü dini sebeplerle başlayan bu savaşta devletlerin dinden çok kendi çıkarlarına yönelik pragmatik bir diplomasi tutumu içinde olduğunu gözlemleyebiliriz. Özellikle Orta Çağ’da bu alışılagelmiş bir durum değildir çünkü devletler aynı dine mensup değilse genellikle aralarındaki savaşlar dini sebeplerden ötürü çıkıyordu. Özellikle Otuz Yıl Savaşları süresince Fransa’nın izlediği diplomatik tutum buna örnektir. Avrupa’nın iki büyük gücü ve birbirine rakip olan Fransa ve Avusturya merkezli Kutsal Roma İmparatorluğu, her ikisi de Katolik inanca sahiptiler. Savaş, Kutsal Roma İmparatorluğu sınırları içindeki Protestan Prenslikler ile Katolik Avusturya arasında başladı. Protestanların yanında savaşan aynı mezhebe bağlı İsveç ve Hollanda’nın yanında aynı ittifakın içinde Katolik Fransa da bulunuyordu. Rakibi Avusturya’yı zayıflatmak için aynı mezhebe dahil olmasa da Protestanlar ile iş birliği yapan Fransa, bu diplomasisi sonucunda oldukça büyük kazanımlar elde etti. Vestfalya Antlaşması sonucunda Fransa topraklarını Almanya’ya doğru genişletti ve en büyük rakibi Avusturya’nın Kutsal Roma İmparatoru yetkilerinin sınırlandırılmasını sağladı. Ayrıca Vestfalya Antlaşması’nın imzalanma sürecinde toplanan Vestfalya Kongresine her devlet kendi diplomatlarını gönderdiği ve kongre süresince uzun diplomatik antlaşmalar yapıldığı için diplomasi tarihi açısından oldukça değerlidir.
[irp posts=”26548″ name=”Devletin ve Sınırların Orta Çağ’daki Kökleri”]
Harold Nicolson, The Evolution of Diplomatic Method, London, Cassell Publishers, 1954, s. 2.
Michael J. Kelly, Pulling at the Threads of Westphalia: Involuntary Sovereignty Waiver – Revolutionary International Legal Theory or Return to Rule By the Great Powers?, UCLA Journal of International Law & Foreign Affairs, Vol. 10, No. 2, p. 361, 2005.
https://www.tuicakademi.org/
[/vc_toggle]
18 Aralık 1975’de gerçekleşen konferansta, katılımcı yirmi beş ülkenin on dokuzunu azgelişmiş ülkelerin oluşturması dikkat çekicidir. ‘‘Kuzey-Güney Diyaloğu’’ terimi de ilk kez bu konferansta dile getirilmiştir. Willy Brandt’ın girişimleriyle çalışmalar hız kazanmış, Kuzey-Güney Diyaloğu toplantıları 1977 ve 1981 yıllarında Paris’te düzenlenmiş ve ilk zirve 1981 yılında Meksika’da yapılmıştır. Azgelişmiş ülkelerin giderek daha kötüye gitmesi, dış borçlanma sebebiyle gelişmelerinin engellenmesi ve ağır şartlar ile karşılaşılması Kuzey-Güney Diyaloğu’nun bir tartışmadan ibaret olduğunu göstermiştir. 1989 yılında ülkelerin borçlarının ertelenmesine karar verilmişse de bir sonuç alınamadı. Sovyetler Birliği’nin 1991 yılında yıkılmasından meydana gelen uluslararası yapının, Kuzey-Güney Diyaloğu’nu anlamlı kılmak adına olumlu ve olumsuz durumlar barındırdığı söylenebilir. En başta iki kutuplu bir yapının olmaması avantajdır. Dünyanın giderek küreselleşmesi de kuşkusuz olumlu bir gelişmedir. Küreselleşmenin getirdiği en önemli avantajlardan birisi de güneyde olan bir olayın kuzeyde etki bulmasıdır. Günümüz dünyasında, dünyanın herhangi bir yerinde gerçekleşen bir gelişme herkesi etkilemektedir. Bu durum diyalog kapısının sürekli açık olacağını göstermektedir. Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği, Asya Grubu gibi çeşitli ekonomik açıdan güçlü birliklerin ortaya çıkışı, kuzeyi daha karmaşık, kozmopolit bir duruma getirmekte ve güneyle olan ilişkilerdeki uyumu sekteye uğratmaktadır. Günümüzde kuzeyin çıkarlarının güneyin çıkarlarına pek uygun düşmediği, diyalogların gösteriden ibaret olduğu kanısı yaygındır. Dünya nüfusunun yüzde 20’sini oluşturan en yoksul kırk ülkenin toplam kaynakların yüzde 2’sine sahip olurken, dünya nüfusunun yüzde 16’sını oluşturan en gelişmiş 29 ülkenin toplam kaynakların yüzde 80’nine sahip olması ekonomik eşitsizliğin en büyük göstergesidir.
EOKA’nın Türklere karşı saldırılarının artmasından sonra ‘‘Volkan’’ ismiyle ilk direniş örgütü kurulmuş ve 1958’te örgüt Rauf Denktaş, Burhan Nalbantoğlu ve Kemal Tanrısever’in öncülüğünde Türk Mukavemet Teşkilatı’na dönüşmüştür. İngiltere çıkarları neticesinde üslerini kaybetmeden adayı devretmek derdindeydi. Buna karşılık Rumlar hem Türkleri hem de İngilizleri adadan çıkarmak gayreti içerisindeydiler. Hem Türkiye hem de Yunanistan adaya garantör ülkeydi ve NATO üyesiydi. NATO yani ABD, Doğu Akdeniz’deki Rus tehdidine karşılık adadaki sorunu barışçıl yollarla çözme taraftarıydı. Yunanistan ve Türkiye’nin başbakanları 5-11 Şubat 1959 tarihleri arasında Zürih’te görüşerek, Kıbrıs’ın statüsü ve anayasasının dayanakları üzerinde anlaşmaya vardı ve anlaşma 19 Şubat 1959’da Londra’da imza edilmiştir. İki devletin anlaşmasıyla 16 Ağustos 1960’ta iki halkın kurucu ve egemenliğinde federatif Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu, yönetim halkların oranlarınca paylaştırıldı. Bu durum barışın sağlanabilmesi için yeterli olamadı nitekim Cumhurbaşkanı Makarios ve Rumlar önceden hazırlanmış Akritas Planı kapsamında 1963 yılının Noel’inde Türklere karşı silahlı saldırılara başladılar. Türkiye, Yunanistan ve İngiltere ortak bildiri yayınladıysa da işe yaramadı; saldırılar git gide arttı, katliamlar yapıldı. Makarios 1960 Antlaşması’nı tek taraflı feshettiğini açıklayarak, barışın olmayacağını belirtmiş oldu. Saldırıların durmaksızın devam etmesinin üzerine Türk Hükümeti, 16 Mart 1964’te meclisten müdahale etme yetkisi almıştır. Yetkinin alınmasından sonra BM Barış Gücü kurulmuştur. Rumlar buna karşılık olarak Milli Muhafız Alayı’nı kurmuşlardır. Dönemin Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin’in sert tepki vererek, müdahale edebileceklerini söylemesi üzerine ABD Başkanı Johnson, Başbakan İsmet İnönü’ye mektup göndererek açıkça tehdit etmiştir. İsmet İnönü mektuba karşılık verse de, askeri harekât gerçekleşmemiş Amerika’nın istediği olmuştur.
İklim değişimindeki bu bilimsel temel göstergeler küresel bir problem olarak atfedildiği için küresel anlamda da bir dizi anlaşmalar, protokoller ve projeler ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda iklim müzakerelerindeki ülkeler dört temel görüş etrafında toplanmışladır. İlk grupta sanayileşmiş, zengin ve gelişmiş ülkeler, ikinci grupta zenginleşmeye çalışan yani yüksek oranda kirletme potansiyeline sahip gelişmekte olan ülkeler yer almıştır. Üçüncü grupta ise iklim değişiminden çokça zarar görecek az gelişmiş ülkeler yer alırken diğer grupta ise deniz seviyesinin yükselmesi sonucu sular altında kalacak olan ada devletler vardır. İklim müzakerelerinde her ne kadar çevrenin korunması esas alınsa da taraflar ülkelerinin kalkınmasına verdikleri önemi ilk sırada tutmaktadırlar. Küresel ısınmayı yavaşlatmaya yönelik sera gazlarının azaltılması ve kontrol altına alınması gibi küresel politikaların oluşturulması büyük önem arz etmektedir. Fakat iklim değişikliğinde tam olarak bir başarı sağlanamamasının en temel nedenlerinden biri küresel çapta iş birliğinin gerçekleştirilememiş olunmasıdır. Çevrenin küresel kamusal mal olarak ifade edilmesi de küresel sorunların ancak küresel iş birliği ile sağlanacak olmasını işaret etmektedir. Bu hususta küresel karbon vergisinin uygulanması tüm ülkelerce onaylandığında verginin etkisi bakımından son derece önemlidir. Bu vergi sisteminin başarılı olması ülkelere adil vergilerin uygulanması açısından önemli bir noktadır. Vergi uygulamalarından dolayı mağduriyet yaşayacak olan ülkelere yardım içerikli yapılar oluşturularak destek verilmelidir.
Küresel iklim değişikliği bağlamında yaşanan bir başka korkunç durum ise iklim mülteciliğidir. Hükümetler arası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) raporlarında küresel iklim değişikliğindeki etkiler göçün temel sebepleri arasında gösterilmektedir. Fakat ne yazık ki iklim göçleri ile alakalı olumlu gelişmeler yeterince kaydedilmemiştir. Bu sorunun çözümünün küresel nitelikte ele alınması ve uzun vadeli çözümlerin üretilmesindeki gereklilik gözler önündedir. İklim değişikliğinde doğal afetlerin artarak devam etmesi, sıcaklık ve kuraklıklar, kaynaklara olan rekabetin artması ve buna bağlı olarak çatışmalardaki sıklık, deniz seviyesindeki yükselme sonucu adaların yok olması gibi son derece hayati sebepler insan hareketliliğine neden olan başlıca faktörlerdir. Çevresel felaketlerin yaşanmasını insan faaliyetlerine bağlamayan, her doğa olayının sonucunu iklim değişikliği ile ilişkili bulmayan ve bu bağlamda yaşanan iklim göçünün bu manada değerlendirilmesini uygun bulmayan gruplar da vardır. Lakin sanayi devriminden sonra küresel dengenin bozulmaya başlaması ve doğal felaketlerin artarak çoğalmasının insan faaliyetleri sonucunda olduğu bilimsel bulgularla kanıtlanmıştır. Yine bu doğrultuda insan faaliyetlerinin tahrip edici etkinlikleri ve doğal dengenin daha da bozulması sonucu yağış düzeninin değişmesi, kıtlıklar, kuraklıklar sonucu göç hareketliliğinin de devam edeceği ortadadır. Asya-Pasifik ülkeleri küresel iklim değişikliğinden oldukça fazla etkilenmişlerdir. Zira 2011-2012 senelerinde Çin ve Pakistan’da yaşanan sel felaketleri sonucu insanların yaşadıkları bölgelerden ayrıldıkları görülmüştür. Buna ek olarak 2050 yılına kadar yapılan bir öngörüde Bangladeş’te kıyı bölgelerinde yaşayan yaklaşık 30 milyon insanın erozyonlar, seller ve içme sularının tuzlanması sebebiyle göç edeceği yer almaktadır. Kuraklığın şimdi olduğundan çok daha fazla yaşanacağı Afrika’da dört yüz milyon kadar insanın tehdit altında olması sebebiyle ABD ve Avrupa’ya doğru kitlesel göçler olacağı ifade edilmiştir. Gelişmiş ülkeler yaşanacak olan bu göçleri engellemek amacıyla set ve duvarlar örmelerinin yanı sıra İskandinav gibi kuzey ülkelerden güney ülkelere insan hareketliliğinin yaşanacağı öngörülerin arasındadır.
Sonuç olarak iklim mülteciliği küresel ısınmanın yarattığı sosyal bir problem olup uluslararası hukukun da içine bulunduğu konulardan biridir. Günümüzde iklim mülteciliği hususunda görüşmeler yapılsa da veya iklim mülteciliğine yönelik söylemlerin güçlü olduğu ifade edilse de devletlerin çıkarları her zaman için ön planda olmuştur. Daha doğru bir ifade kullanılacak olursa tüm dünyanın öncelikle küresel iklim değişikliğine odaklanmaları ve dolayısıyla iklim değişikliği için radikal çözümler üretmelerinin mantıklı olacağı aşikardır. BMMYK verilerinde açıklanan rakama göre 10 milyon mültecinin ve 43 milyon üzerinde zorunlu olarak yer değiştiren insanlardan söz edilmiştir. Yapılan milletlerarası anlaşmalardan ziyade öncelikle zor durumda kalan insanlara çözüm politikaları üretmek gerekirken aslında devletlerin yapılan bu anlaşmalar ile bireysel sorumluluğu uluslararası bir sorumluluk olarak yansıtma amacı güttükleri vurgulanmıştır. Keza Almanya’nın 2020 yılında yaptığı açıklamada iklim değişikliği sebebiyle yapılan ilticaları kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Konu ile herhangi bir yasal düzenleme yapmayacaklarını da ifadelerine eklemişlerdir. Ek olarak, ekolojik sorunlardan dolayı topraklarından olan insanlar 2018 Küresel İlkeler Sözleşmesinde iklim mültecileri şeklinde tanınmıştır. İklim değişikliğinin ortaya koyduğu tahrip edici etkilere çözüm niteliğinde sorunun temel sebebi olan kapitalist üretim ve tüketim modeline sahip küresel sistemde yer alan adaletsizliğe ve eşitsizliğe duvar örülmesidir. İnsan hakları ilkelerinin de iklim politikaları içerisinde vuku bulmasının hayati öneme sahip olduğu anlaşılmalıdır. Demek ki, sorunun vehameti, daha radikal, bütüncül ve uygulanabilir ekolojik çözüm politikalarına ihtiyaç vardır. Ancak kapitalist üretimin küresel iklim değişimine yol açacak ve küresel ısınmayı tetikleyecek büyümesini dizginlemek maalesef hiç kolay değil.
Küreselleşme ilk olarak ülkeler arasındaki ticaretin artması sonucu ekonomik bir kavram olarak çıkmıştır. Daha sonraki süreçlerde sadece ekonomik alanları değil, kültürel, siyasal ve sosyal alanları da etkileyerek daha geniş bir kavram haline gelmiştir. Çoğu düşünürün küreselleşmeyi dünyanın ortak ve tek bir pazar haline gelmesi olarak tanımladığı görülmektedir. Küresel sermaye günümüzde iyice artmıştır ve bununla birlikte çok uluslu şirketler artan kapasiteleriyle devletlerden daha zengin, etki alanları daha geniş ve nüfuz bakımından daha saygılı bir duruma gelmiştir. Küreselleşmenin günlük hayatta şüphesiz en büyük etkisi algılarımızdaki değişimlerdir. Ülkeler gelişmişlik düzeyine göre değerlendirilirken maddi kapasiteleri ön plana çıkmaktadır. Ülkeler gibi insanlar da artık yakın ve uzak çevrelerince maddi varlıklarına göre değerlendirilmektedir. Giyim, akıllı telefon, yaşanılan ev, binilen araba vb. çok sayıda şey, çoğu kimse için bir rahatlık ve konfordan ziyade bir gösteriş ürünü haline gelmiştir.
Küreselleşme ile birlikte feminist, çevreci, LGBTİ gibi hareketler hız kazanmıştır ve bununla birlikte toplumun aidiyet duyguları arasında çatışmalar meydana gelmiştir. Geçmişten günümüze kalıplaşarak gelmiş inançlar ve ideolojiler, küresel dünyanın ortaya çıkarttığı etkileşimlerle mücadele içine girmiştir. Yerel kimlik ve aidiyet duyguları değişime uğramış, çok kültürlülük, dünya vatandaşlığı gibi söylemler yaygınlaşmıştır. Tüketim ve kitle kültürünün yayılması, hayat tarzlarının zaman geçtikçe tekdüzeleşmesi, yerel kültür ve kimliklerin zayıflayarak genel bir kültürün ve kimliğin benimsenmesi, küresel sorunların herkesçe öğrenilmesi ve önemsenmesi küreselleşmenin beraberinde getirdiği gelişmelerdir. Bu gelişmeleri olumsuz karşılayanlar varken aynı zamanda olumlu karşılayanlar da vardır.
17 Temmuz – 2 Ağustos 1945 tarihlerinde ABD, İngiltere ve SSCB’nin katılımıyla gerçekleşen Postdam Konferansı’nda savaş sonrası statüko belirlendi. Konferanstan bir gün önce ABD atom bombasının ilk başarılı denemesini gerçekleştirmişti. Başkan Truman Sovyetleri her buluşmada ikna edebileceğini düşünüyordu, çünkü elinde dünyada kimsenin sahip olmadığı bir silah vardı: atom bombası. Konferansta Stalin, İngilizlerin ve Amerikalıların Varşova rejimini tanımalarını sağlayarak en önemli diplomatik hedeflerinden birine ulaşmış oldu. 1946 yılına gelindiğinde iki süper güç arasında atom bombası, Doğu Avrupa, Ortadoğu, Doğu Akdeniz meselelerinde fikir ayrılıkları vardı. ABD’nin ekonomik yardımları ve SSCB’nin Mançurya’daki tavrı ikili arasında çatışma yaratıyordu. Bu durumlar iki müttefikin arasını açmış, soğuk savaşın başlamasına sebebiyet vermiştir.
ABD’nin Birleşmiş Milletler’deki baskısı sonucu Filistin, Araplar ve Yahudiler arasında paylaştırıldı. Bunu kabul etmeyen Irak, Lübnan, Ürdün, Suriye ve Mısır askeri harekât başlattı ancak sonuç istedikleri gibi olmadı. İran Başbakanı Musaddık’ın petrolün millileştirmesi için verdiği mücadele halk bazında destek buldu. Şah ve hükümet arasında çıkan uyuşmazlıklar sonucunda başbakan istifa etti ancak şiddetli gösterilerin artması sonucu tekrar başbakan olarak atandı. 19 Ağustos 1953’te CIA yürüttüğü darbe ile hükümet devrildi. Hükümetin devrilmesiyle siyasi gösteriler ve hareketler son buldu. İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, devrildiği 1979 İran İslam Devrimi’ne kadar ABD’nin politikalarına tam destek vermiştir.
ABD Başkanı Eisenhower Süveyş Krizi’nden sonra Ortadoğu’da meydana gelen durumu beğenmemişti. Prestij kaybeden batı ülkelerinin yerine SSCB bölgeye hâkim olmaya başlamıştı. Kendi adıyla anılacak olan doktrini meclise sunan ABD başkanı, bölgeye askeri yardımda bulunmak, ekonomik destek vermek ve komünizm tehlikesine karşı silahlı kuvvetleri kullanmak adına yetki aldı. Daha sonraları İngiltere, Pakistan ve İran’ın da katılacağı Bağdat Paktı, Türkiye ve Irak arasında Şubat 1955’te imzalandı. Paktın amacı Ortadoğu’yu SSCB’ye karşı birleştirmekti. Josef Stalin’in ölümünden sonra iktidara Krusçev geçti. Yeni lider statüsünü sağlama almak ve Stalin efsanesini yıkmak için Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin yirminci kongresinde yaptığı gizli konuşma ile Stalin’i yerden yere vurdu ve politikalarının hata olduğunu öne sürdü. Barış içinde yaşamanın önemini vurguladı. Bu durum uluslararası politikada SSCB’nin yumuşamaya başladığının bir göstergesiydi.
Türkiye’nin İncirlik Üssü’nden 1 Mayıs 1960 tarihinde havalanan Amerikan U-2 uçağı Sovyetler tarafından vuruldu ve pilotu esir alındı. Bu gelişme iki ülkeyi savaşın eşiğine getirdi. Sovyetler sert bir tutum sergileyerek içinde Türkiye’nin de olduğu batılı ülkeleri savaşla tehdit etti. SSCB’nin etki alanındaki Küba’ya balistik füze yerleştirme kararı rakibi tarafından çok sert karşılandı. On üç gün süren Küba Krizi dünyayı nükleer savaşın hatta yok olmanın eşiğine getirdi. ABD’nin önerisiyle ‘‘Stratejik Silahların Sınırlandırılması Görüşmeleri’’ iki ülke arasında başladı ve üç protokolde mutabık kalındı. ABD Başkanı Nixon ile SSCB Devlet Başkanı Brejnev 26 Mayıs 1972 tarihinde Moskova’da SALT-I Antlaşması imzalandı. SALT-II ise Viyana’da 18 Haziran 1979 tarihinde imzalanmıştır.
özgürce kiliselerinde ibadet yapmaları engellenmiştir (Vatansever, 2010, s. 1491). Osmanlı yönetimi ile Venedik döneminde uygulanan ağır vergi politikalarına son verilmiş; halk özgürce ibadet yapabilmiş ve halka toprak dağıtımı yapılmıştır (Bulut, 2020, s. 6-7). 1877 yılına gelindiğinde ise Osmanlı ile Çarlık Rusya’sı arasında savaş yaşanmış; yaşanılan bu savaşın neticesinde imzalanan Ayestefanos Antlaşması ve Berlin Kongresinde alınan kararlar neticesinde Kars, Ardahan, Batum Ruslara bırakılmıştır (Vatansever, 2010, s. 1494). Çarlık Rusya’sı karşısında denge arayışına giren Osmanlı, İngiltere ile 4 Haziran ve 1 Temmuz 1878 yılında gizli bir Savunma Antlaşması yapmıştır (Vatansever, 2010, s. 1494). Bu antlaşmaya göre: Osmanlı, adanın geçici yönetimini kira karşılığı İngilizlere veriyor ancak Çarlık Rusya, işgal ettiği yukarıda bahsi geçen topraklardan çekilirse İngilizler de Kıbrıs’tan çekileceklerini kabul ediyorlardı (Vatansever, 2010, s. 1494). 1918 yılının mart ayında imzalanan Brest-Litovsk antlaşmasına göre : Ruslar , Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlıya bırakıyordu (Bulut, 2020, s. 8). Buna göre İngilizler , Kıbrıs Adasından çekilmeliydi ancak İngilizler 1.Dünya savaşını gerçekçe göstererek Kıbrıs’ı ilhak ettiklerini açıklamışlardır (Bulut, 2020, s. 8). Bu konu Lozan Konferansında da görüşülmüştür. Buna göre 24 Temmuz 1923 yılında imzalanmış olan Lozan Antlaşmasına göre Türkiye, Kıbrıs’ın İngiltere tarafından ilhakını tanımıştır ( madde 20) (Cicioğlu & Göktürk, 2014, s. 180). 1928 yılında Yunanistan, Kıbrıs’ın kendisine ilhakı için İngiltere, Fransa ve ABD’ye başvurmuş ancak istediği neticeyi alamamış; bunun üzerine 1931 yılında Kıbrıs’ta yaşayan Rumlar, İngilizlere karşı ayaklanmış ancak ayaklanma İngilizler tarafından bastırılmıştır (Vatansever, 2010, s. 1497).
1950’li yıllar Kıbrıs sorunun yeni bir boyuta geçtiği yıllar olmuştur. Çünkü Yunanistan ve Kıbrıs Rum yönetimi, Enosis’i yani Kıbrıs Adasının Yunanistan ile bağlanma planını hayata geçirmek için hem diplomatik kanalları kullanmış hem de EOKA adlı terör örgütü ile şiddet eylemlerinde bulunarak çift taraflı bir strateji izlemiştir. 15 Ocak 1950 yılında Kıbrıs Kilisesi bir oylama başlatarak Enosis’i halk oylamasına sunmuştur (Sevinç, 2017, s. 176). Yapılan oylama neticesinde %96 oranında Enosis’e evet kararı çıkmıştır (Sevinç, 2017, s. 176). Ancak belirtmek gerekir ki Kıbrıslı Türkler bu oylamada yer almamış, bu nedenle bu oylamanın tek taraflı olduğunu ve uluslararası hukuktan yoksun olduğunu söylemek mümkündür. 1954 yılında ise Yunanistan dış politikasında çoğu defa gördüğümüz (bir sorunu, çok taraflı bir soruna dönüştür politikası) olarak tanımlanabilecek bir şekilde Enosis konusu, BM’de görüşülmek üzere götürülmüş ancak Yunanistan istediği sonucu elde edememiştir (Vatansever, 2010, s. 1497-1498). Uluslararası kamuoyuna, ilhakı kabul ettiremeyen Kıbrıs Rum kesimi ve Yunanistan çareyi silahlı şiddet eylemlerinde aramıştır. Emekli bir Yunan Yarbay olan Grivas tarafından 1955 yılında kurulan EOKA, adada yaşayan Türklere karşı birçok şiddet içeren eylemlerde bulunmuştur (Yılmaz, 2017, s. 90). Adada artan huzursuzluk İngiltere’yi harekete geçirmiş, Yunanistan ve Türkiye’yi yaşanılan sorunlara çözüm bulmak amacıyla bir araya getirmeyi hedefleyen bir konferans daveti yapılmış; bu davete her iki devlette katılım göstererek, taraflar 1955 yılında Londra konferansını gerçekleştirmişlerdir. Toplanılan konferansta Türkiye, adada bulunan her iki kesim için ayrı ayrı self determinasyon olmasını isterken Yunanistan ise adanın bütününü kapsayan bir self determinasyonu istediğini dile getirmiştir (Vatansever, 2010, s. 1499). Yunanistan’ın bu talebinin arka planında oldukça diplomatik ve stratejik bir hamle olduğu aşikardır. Çünkü adanın tamamını kapsayan olası bir oylamada, Rum tarafının nüfus olarak fazla olmasından ötürü ada otomatik olarak Yunanistan’a bağlanmış olacaktı. Ancak taraflar karşılıklı uzlaşıyı gerçekleştirememiş ve konferans bir neticeye ulaşamamıştır (Vatansever, 2010, s. 1499).
Bu olaylar neticesinde 364 Türk hayatını kaybetmiş;25000 Türk ise göç etmek zorunda kalmıştır (Arık, 2011, s. 6) .Yaşanılan bu trajik olaylar nedeniyle 25 aralıkta Türk jetleri, Kıbrıs semalarında uçmuş; adada bulunan Türk birlikleri Lefkoşa-Girne hattını tutmuşlardır (Arık, 2011, s. 6). Bu olayların ardından Lefkoşa’yı ikiye ayıran yeşil bir hat çekilerek garantör devletlerden oluşan bir barış gücü bu hatta konuşlandırılmıştır (Kılınç, 2018, s. 179). 15 Ocak 1964 yılında İngiltere, Türkiye, Kıbrıs Türk kesimi, Yunanistan ve Rum kesiminin katılımı ile Londra Konferansı yapılmıştır (Gülen, 2012, s. 400). Yapılan bu konferansta Rumların, revizyonist politikalarında ısrarcı olduklarının göstergesi olarak Rumlar, Kıbrıs’ın üniter bir yapıya geçmesi, Türklere azınlık statüsü verilmesi ve 1959 antlaşmalarının feshedilmesini gündeme getirmiş ve savunmuşlardır (Gülen, 2012, s. 400). Türk tarafı ise ek tedbirler alınması ve konferansa Kıbrıs Türklerini temsilen katılan Rauf Denktaş’ın, adanın her iki kesime taksim edilmesi gerektiğini belirtmiş ancak konferanstan taraflar arası bir uzlaşı çıkmamıştır (Gülen, 2012, s. 400,401). Taraflar arası diplomatik kanallar açık tutulmaya devam edilirken adada yaşanılan şiddet eylemleri de süreklilik arz etmiştir. 1964 yılının şubat ayının dördünde Rumlar, Gaziveren Köyü ve Limasole saldırmışlar; mart ayında ise Bafta ve Ktima’ya saldırı düzenlemişlerdir (Arık, 2011, s. 7). Türkiye cephesinden ise 12 martta gelen açıklamaya göre : Eğer çatışmalar sonlandırılmaz ise adaya müdahale edileceği belirtilmiştir (Arık, 2011, s. 7). Türkiye’nin bu açıklaması karşısında elini hızlandıran BM, 14 marttan itibaren adaya barış gücünü konuşlandırmaya başlamıştır (Arık, 2011, s. 7). Türklere karşı girişilen şiddet eylemleri sonlandırılmayınca İsmet İnönü, 2 Haziran 1964 yılında Türkiye’nin adaya müdahale etmesi ile ilgili alınan kararı açıklamıştır (Aktaş, 2017, s. 32). Ancak dönemin ABD başkanı Johnson, İnönü’ye bir mektup göndermiş; bu mektupta Türkiye eğer adaya müdahale ederse olası bir SSCB müdahalesi karşısında Türkiye’nin NATO tarafından korunmayacağını, Türkiye’nin elindeki silahların ABD yardımları neticesinde verilmesinden ötürü yalnızca savunma amaçlı kullanılabileceğini; böyle bir müdahalenin Türk-Yunan çatışmasına sebebiyet verebileceğini; Türkiye’nin garantörlük hakkını kullanması için diğer garantörlerle gerekli istişareleri yapmadığını belirtmiştir (Gülen, 2012, s. 410). Bu konuyla ilgili ABD’nin bir diğer somut adımı ise 6.Filo nezdinde görev yapan özel bir donanma gücünü Kıbrıs ile Türkiye arasına konuşlandırmış olmasıdır (Gülen, 2012, s. 410). Gönderilmiş olan bu mektup Türk-Amerikan ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası olmuş; Türkiye özellikle yaşamış olduğu 1962 Küba Füze krizi , 1964 Johnson mektubu ile tek taraflı blok içi dış politikadan çok taraflı bir dış politikaya geçiş sürecini başlatmıştır.
Ayrıca İngiltere, askeri bir müdahale yapılmadan önce üç garantör ülkenin bir araya gelerek konuyu istişare etmesini Ecevit’e iletmiş; Başbakan Ecevit ise İngiltere’nin bu teklifini Yunanistan’ın işgalci devlet pozisyonunda olmasından ötürü reddetmiştir (Aktaş, 2017, s. 40). Başbakan Ecevit’in İngiltere’ye yapmış olduğu bu ziyaret Türkiye’nin, Garantörlük Antlaşmasında belirtilen istişare mekanizmasını İngiltere özelinde işlettiğinin kanıtıdır. Yapılan Londra görüşmesinin bir diğer önemi ise: Adanın bir diğer garantör devleti olan İngiltere ile müşterek hareket edilebilme noktasında bir nabız yoklaması yapmaktır. Zira İngiltere’nin potansiyel desteği olası bir ABD tepkisinin, yumuşatılması noktasında önemli bir dayanak noktası olmuş olacaktı. Yapılan bu görüşmeden netice alınamayınca Türkiye, Adada bozulan Anayasal düzenin tesis edilmesi hem de adada bulunan Türklerin can ve mal güvenliklerinin sağlanması için 20 Temmuz 1974 yılında adaya müdahale etmiştir (Kıralp, 2018, s. 454).
Türk Silahlı Kuvvetleri, Kıbrıs Adasındaki Girne’ye çıkarma yaparken bir yandan da Gönyeli bölgesine havadan paraşütçü birlikleri ile indirme yapmıştır (Arık, 2011, s. 17). Kıbrıs adasına yapılan ilk harekat iki gün sürmüş ve bu iki günde Türk Silahlı kuvvetleri adanın %7’lik bir kısmını kontrol altına almayı başarmıştır (Arık, 2011, s. 17). Türkiye, Birlemiş Milletler Güvelik Konseyi’nin 353 sayılı ateşkes kararını 22 temmuzda kabul ederek 20 temmuzda başlamış olduğu harekatı durdurmuştur (Vatansever, 2010, s. 1515). Bu müdahalenin ardından çok geçmeden 25 ile 30 temmuz arasında 1.Cenevre Konferansı yapılmış; Söz konusu konferansta : Kıbrıs Cumhuriyetinin iki kurucu antlaşması olan Londra ve Zürih antlaşmalarının halen daha geçerli olduğu vurgulanmış, Türk Silahlı Kuvvetlerinin adaya uluslararası hukuk çerçevesinde müdahale ettiği kabul edilmiş, Kıbrıs Adasında yaşamlarını sürdüren Türk ve Rum taraflarının iki idareye sahip oldukları resmi olarak kabul edilmiştir (Vatansever, 2010, s. 1516). Böylece Türkiye, sınırlı sürede yapmış olduğu ilk askeri harekat ile hem yaptığı müdahalenin meşruluğunu taraflara kabul ettirmiş oluyor hem de Kıbrıs Adasında yaşanılan sorunda Kıbrıs Türklerinin diplomasi masasından dışlanamayacağını göstermiş oluyordu. Türkiye’yi ikinci müdahaleyi yapmaya sürükleyen nedenler ise : Rum ve Yunan askeri kuvvetlerinin daha önceden kabul edilmesine rağmen Türk bölgelerindeki kuşatmayı kaldırmamış olmaları (Vatansever, 2010, s. 1516). Adada yaşayan Türk nüfusun %65 oranında halen daha Türk Silahlı Kuvvetlerinin kontrolü altında bulunan bölgelerin dışında olması ve bu nedenle Rum askeri kuvvetlerince saldırıya açık bir pozisyonda kalmalarından ötürü güvenliklerinin tehdit altında olmasıdır (Arık, 2011, s. 17). 8 ile 12 ağustos tarihleri arasında ise 2. Cenevre Konferansı yapılmıştır (Vatansever, 2010, s. 1516). Yapılan konferansta Rauf Denktaş adeta ilerideki kurulacak olan KKTC’nin sınırlarını çizmiştir. Buna göre Kıbrıslı Türkleri içerecek sınırları Limni-Lefke hattından başlatarak Lefkoşa ve Magosa’yı içine alan ve Magosa Limanında son bulan sınırların kabul edilmesini istemiştir; Rum ve Yunan tarafı ise köylerde yaşayan nüfuslara göre hangi kesimin yönetiminin olacağını talep etmiştir (Arık, 2011, s. 18). Yunan ve Rum tarafının bu talebinin diplomatik bir tuzak içerdiği söylenebilir. Zira adada yıllardır katledilen ve yerlerinden edilen Türklerin nüfusu, Rumlardan az olacağından ötürü çoğunluk yönetimsel olarak Rum kesiminin elinde olmuş olacaktı. Yapılan bu konferanstan bir uzlaşı çıkmayıp, Rum güçlerinin Türk köylerine saldırılarının devam etmesi ve yukarıda belirtmiş olan gerekçeler nedeni ile Dışişleri Turan Güneş tarafından “AYŞE TATİLE ÇIKSIN” parolası ile Ankara’ya ikinci harekatı başlatabilirsiniz mesajı verilmiştir (Arık, 2011, s. 19).
Bunun üzerine Türk Silahlı Kuvvetleri tekrar harekete geçerek 14 ağustosta ikinci harekatı başlatmış; bölgede yaşayan Kıbrıslı Türklerinde Türk askerine destek olması ile Lefke-Magosa bölgesi ele geçirilmiş ardında da Yeşilırmak Türk kuvvetlerince kontrol altına alınmıştır (Güler, 2004, s. 110). Türk kuvvetlerince alınan bölgeler ile Rauf Denktaş’ın önerdiği alanların örtüşmesi yapılan bu harekatın son derece planlı bir şekilde gerçekleştirildiğini ve Türkiye’nin adanın tamamını işgal etme amacı taşımadığını çok net bir şekilde göstermiştir. Türkiye önceki harekatında olduğu gibi bu harekatını da iki gün içerisinde tamamlamış ve 16 ağustosta ateşkes yaparak harekatını durdurmuş ve sonlandırmıştır (Vatansever, 2010, s. 1516).
Türkiye yapmış olduğu karşı hamlelerine bir yenisini daha ekleyerek “13 Şubat 1975 tarihinde Kıbrıs Federe Türk Cumhuriyetini ilan etmiştir” (Vatansever, 2010, s. 1517). Şubat 1975 yılından birkaç yıl sonra ise Kıbrıs Federe Türk Cumhuriyeti, 15 Kasım 1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti adını alarak kurulmuş ve kuruluşu tüm dünyaya ilan edilmiştir (Vatansever, 2010, s. 1518). KKTC’nin ilk Cumhurbaşkanı ise Rauf Denktaş olmuştur. İlk harekat sonucunda Nikos Sampson cuntası Kıbrıs’ta iktidardan düşürülmüş (Vatansever, 2010, s. 1515). 2.harekat neticesinde de Yunanistan bu harekata tepki olarak NATO’dan çıkmıştır. (Daha sonra Rogers Planı dahilinde ittifaka geri dönmüştür).
